HEISENBERG LÀ AI

      23

Hơn 100 năm đã trôi qua kể từ khi cha đẻ của nguyên lí bất định chào đời, nhưng các nhà lịch sử khoa học vẫn tiếp tục tranh cãi về vai trò của con người này trong Thế chiến thứ hai.Bạn đang xem: Heisenberg là ai

Hãy đọc bất cứ lời giải thích nào cho sự phát triển của nền vật lí học hồi đầu thế kỉ 20, bạn sẽ hầu như chắc chắn thấy rằng được sống ở Đức là điều bắt buộc đối với bất kì nhà vật lí trẻ có tham vọng nào. Một nhà vật lí Đức trở nên nổi tiếng là ông thầy của một thế hệ những người học trò xuất sắc là Arnold Sommerfeld. Vào mùa hè năm 1922, không bao lâu sau khi chàng trai trẻ Werner Heisenberg đến đầu quân dưới trướng của ông, Sommerfeld đã viết cho Paul Epstein, một cựu sinh viên lúc ấy đã trở thành giáo sư vật lí lí thuyết tại Viện Công nghệ California: “Tôi chờ đợi những thành tựu to lớn từ Heisenberg, anh chàng tôi tin là có nhiều năng khiếu nhất trong số hết thảy học trò của mình, kể cả Debye và Pauli”. Chỉ 10 năm sau đó, Heisenberg đã được trao giải Nobel vật lí cho việc “sáng lập ra cơ học lượng tử”. Ủy ban Nobel trao riêng danh dự một giải thưởng cho một mình ông.

Bạn đang xem: Heisenberg là ai


*

Werner Heisenberg, nhà khoa học gây nhiều tranh cãi

Vậy thì tại sao Heisenberg vẫn gây tranh luận cả 100 năm sau ngày sinh của ông ? Trong một chuyên khảo mới đây của mình, Heisenberg và Dự án bom nguyên tử của Đức Quốc xã, nhà sử học người Mĩ Paul Rose đã làm tăng thêm những nghi ngờ nghiêm trọng về đạo đức cá nhân của Heisenberg. Ông được mô tả là một người có cảm xúc hoang dại và có nhiều tham vọng, một kẻ “không thể nào vùng thoát khỏi tâm lí bài chủ nghĩa Semitic Đức được”. Về mặt khoa học, ông cũng bị cho là có nhận thức sai lầm.

Kiến thức vật lí tồi và đạo đức suy đồi, theo Rose, lên tới đỉnh điếm trong sự đóng góp không hoàn chỉnh của Heisenberg cho dự án bom nguyên tử của Đức quốc xã, sự thất bại của dự án sau này lại được bịa đặt là một nỗ lực có cân nhắc nhằm phá hoại dự án. Hơn nữa, Rose tin rằng tâm lí Đức của Heisenberg và bạn bè của ông được vun bồi thêm bởi sức mạnh khủng khiếp của sự ảo tưởng và duy lí, đã làm cuốn xoay chuỗi tự lừa dối bản thân, đưa đến những giải thích khác nhau về sự kiện Heisenberg. Và ông cho rằng sự kết hợp này giữa sự bịa đặt và sự phủ nhận những rắc rối về đóng góp của Heisenberg về bom nguyên tử, vẫn tồn tại cho tới ngày nay.

Cuộc đời của Heisenberg mang đến nhiều món hời cho các nhà lịch sử vật lí. David Cassidy đã viết một cuốn tiểu sử có thể tin được, Sự bất định: Cuộc đời và Khoa học của Werner Heisenberg, mang đến một cái nhìn chặt chẽ và có sức thuyết phục về những chủ đề gây bàn cãi nhất xung quanh cuộc đời của Heisenberg cho tới cuối Thế chiến thứ hai. Trong khi đó, câu chuyện về dự án bom nguyên tử của người Đức – nếu nó có thể gọi như vậy – lại được kể bởi nhà sử học Mark Walker và những người khác.

Nhưng những tranh luận xung quanh Heisenberg vẫn tiếp diễn, có lẽ vì cuộc đời của ông tự nó không mang đến một câu trả lời đơn giản. Cũng như nguyên lí bất định, sự phức tạp là một khái niệm vật lí khác đóng vai trò là một phép ẩn dụ cho cuộc đời của Heisenberg. Sau hết thảy, chúng ta biết rằng tính chất vật lí của một hệ phức tạp không thể hiểu đơn giản là sự hành xử tập thể của những phần riêng biệt cấu thành nên hệ. Thay vì nghiên cứu những quan điểm đã có từ trước về nhà khoa học Đức này, chúng ta sẽ nhắm tới việc “phối cảnh” cuộc đời của ông nhằm hiểu ông hơn.

Kẻ tìm đường


*

Cha và con. Heisenberg (phải) cùng cha và anh trai

Những năm tháng “tìm đường” sau năm 1919 là quãng thời gian Heisenberg nhận thức sâu sắc về môi trường xã hội của ông. Ở đây chúng ta tìm thấy những thành tố hình thành nên giá trị tính cách của ông: sự nổi dậy chống lại những giá trị phi lí tưởng, như chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa duy vật, thói đạo đức giả và suy đồi đạo đức; sự tham gia vào nhóm những người bạn có cùng quan điểm hợp thành nhóm “tiếng vọng linh hồn”; tình yêu thiên nhiên; và niềm đam mê sâu sắc nền văn hóa Đức.

Một số ý tưởng này không xa lắm với hệ tư tưởng Quốc xã vừa mới xuất hiện. Chủ nghĩa dân tộc, mặc dù không phải là đặc trưng rõ ràng của nhóm Pathfinder, nhưng nhất định được đa số các thành viên trong nhóm đánh giá cao, xem là bổn phận hiển nhiên đối với đất nước họ. Các nghi lễ dân tộc – một số có liên quan đến việc ngồi quây quần bên ngọn lửa trại cùng mơ ước về một “đế chế thứ ba” huyền bí và người hiệp sĩ áo trắng đầy ma lực tượng trưng cho sự trong trắng của người Đức – được đề cao trong một số nghi lễ của nhóm Pathfinder. Tư tưởng chống Semit cũng là đề tài thảo luận thường xuyên, ngoài những đề tài khác: nhóm Pathfinder Munich bất ngờ chia thành hai phe ủng hộ Do Thái và bài Semit. Tuy nhiên, bất chấp những tương đồng như trên, thật khá sai lầm khi nhận biết những tư tưởng Pathfinder với chủ nghĩa quốc xã.

Xem thêm: Aley Nguyen Và Tô Trần Di Bảo

Sự gia nhập của Heisenberg với phong trào của giới trẻ không phải là sự dan díu nhất thời giữa thời kì niên thiếu và thời kì trưởng thành. Ông trở thành thủ lĩnh của nhóm trẻ khi ở vào tuổi 17. Gruppe Heisenberg, như tên gọi của nhóm, hợp nhất vào một nhóm lớn hơn trong đó các thầy giáo và học sinh trung học là lãnh đạo và thành viên của nhóm. Mùa xuân năm 1919, nhóm đã tích tham gia những hoạt động bán quân sự chống lại Cộng hòa Xô viếtMunich– một cố gắng ngắn hạn nhằm thiết lập chế độ cộng sản sau phong trào cách mạng lộn xộn cuối Thế chiến thứ nhất. Những hoạt động này, cùng với những kinh nghiệm từ Thế chiến thứ nhất mà các thầy giáo đã truyền đạt cho học sinh của mình, hình thành cơ sở cho nhóm phô trương trước xã hội đổi mới. Nhiều thành viên chia sẻ quan điểm chống lại chính quyền cơ sở.

Trường hợp Heisenberg là điển hình, cả về mặt nguồn gốc xã hội và quan điểm chính trị của ông. “Tôi chưa bao giờ nghĩ tới việc chính tôi bị lôi cuốn vào hoạt động chính trị”, ông viết thư cho một người bạn Pathfinder vào năm 1923, “vì đối với tôi, nó có vẻ là một công việc kinh doanh thuần túy”. Mặc dù cơ cấu tổ chức của Pathfinder thay đổi hàng năm, nhưng Heisenberg vẫn kiên quyết tận tâm với các thành viên trong nhóm của ông cả sau khi công bố bài báo nổi tiếng của ông về cơ học lượng tử vào năm 1925. Họ tiếp tục gặp nhau mỗi tuần một lần tại nhà Heisenberg. Và vào cuối tuần, họ thường đi dã ngoại ở Alps hoặc một hồ nước gần Munich, tại đó họ đi thuyền buồm, chơi bóng, ném lao và tham gia những trò chơi mang tính cạnh tranh khác. Thật ra, theo Cassidy, cường độ làm việc không thể tin nổi của Heisenberg trong những năm đầu thập niên 1920 có lẽ chỉ bởi vì ông có thể thư giãn hoàn toàn trong những chuyến đi dã ngoại này. Heisenberg có vài người bạn và cả một số người quen không thân không thuộc phong trào thanh niên của ông.

Pathfinder còn quan trọng ở một khía cạnh khác. “Ngoài nhiều tác dụng khác, chúng tôi còn khám phá khoa học nữa”, Heisenberg viết vào những năm sau này. Ông chú tâm tới những lĩnh vực khoa học xa rời áp dụng thực tế, có lẽ do những người bạn của ông đã khắc sâu khoa học, và đặc biệt là vật lí, là “chủ nghĩa duy vật cơ giới”. Như ông nhớ lại: “Thậm chí trong khoa học, hứng thú của chúng tôi cũng tập trung vào những lĩnh vực không đơn giản là trả lời cho những phát triển tiếp theo của những cái đã biết”. Kết quả là Heisenberg vẫn giữ được hứng thú lâu dài trong việc khám phá những phương pháp mới về cơ bản trong vật lí học – nơi mà thành công là không chắc chắn – chứ không theo đuổi nghiên cứu theo những lối mòn đã có sẵn.

Trường đại học vẫy gọi

Khi Heisenberg bước vào đại học hồi tháng 10 năm 1920, vật lí học không phải là chọn lựa đầu tiên của ông. Đã thành công rực rỡ ở trường trung học, ông dự định nghiên cứu toán học và lập tức bắt tay vào nghiên cứu cao cấp. Thật ra, cha của ông đã sắp đặt với nhà toán học nổi tiếng Ferdinand von Lindemann, hi vọng đứa con trai có nhiều tham vọng của ông sẽ được nhận vào lớp của Lindemann, ở đó anh ta sẽ bắt đầu nghiên cứu cao cấp ngay. Nhưng cuộc phỏng vấn không tiến triển tốt đẹp đối với chàng trai trẻ Heisenberg. Lidemann, lúc ấy đã 68 tuổi và hơi lãng tai, gần như không hiểu Heisenberg nói gì. Và từ chỗ không hiểu, ông kết luận rằng phương pháp không chính thống của chàng trai trẻ không phải là thứ ông ưa thích.

Cố gắng thứ hai của Heisenberg nhằm được nhận vào nghiên cứu cao cấp mà không phải qua thi sơ khảo như thường lệ đưa ông đến với Arnold Sommerfeld, vị giáo sư vật lí lí thuyết tại Munich. Từng có kinh nghiệm với những sinh viên ngoại hạng, Sommerfeld, lúc ấy đã 52 tuổi, phản ứng có khác: “Có thể là anh biết một vài thứ gì đó, cũng có thể là anh chẳng biết gì cả. Chúng ta sẽ thấy ngay thôi”.

Heisenberg không thể tìm được ngôi nhà nào thích hợp hơn cho tham vọng của mình. Tại đây, ông đã gặp các sinh viên tâm đầu ý hợp, như Wolgang Pauli, khi đó 20 tuổi và đang học học kì thứ năm. Thật ra, tên tuổi những người học trò của Sommerfeld đọc giống như là cuốn Ai là ai viết về các nhà vật lí lí thuyết hiện đại: Alfred Landé, Peter Paul Ewald, Karl Herzfeld, Gregor Wentzel, Otto Laporte, Adolf Kratzer và Wilhelm Lenz, đây chỉ mới kể những cái tên mà Heisenberg trở nên quen thuộc trong thời kì nghiên cứu ban đầu của ông.